Bài học Cuba cho Việt Nam

Thứ sáu ngày 13 (người phương Tây kỵ ngày này như người Việt Nam kỵ các ngày mùng 5, 14, 23 âm lịch vậy), tháng 3 năm 2026, đảo quốc Cuba lật qua một trang sử mới sau 67 năm dài chìm trong bóng tối của chủ nghĩa cộng sản với đói nghèo và lạc hậu.

Chúng ta hãy nhìn lại quá trình hình thành chế độ cộng sản, sự tàn phá của chế độ này trong suốt thời gian cai trị đảo quốc Cuba và những tháng ngày hấp hối sắp tới của chế độ đó.

Cuba trước cuộc cách mạng:

Trước năm 1959, Cuba là một quốc gia chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của Mỹ, với nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu đường và du lịch . Chế độ của Tổng thống Fulgencio Batista (lên nắm quyền qua đảo chính năm 1952) bị chỉ trích nặng nề vì tham nhũng, đàn áp chính trị, bất bình đẳng xã hội và sự lệ thuộc vào lợi ích Mỹ. Nhiều tầng lớp nhân dân, đặc biệt là nông dân, công nhân và trí thức, bất mãn sâu sắc.

Vai trò của Fidel Castro:

Fidel Castro

Fidel Alejandro Castro Ruz (sinh ngày 13 tháng 8 năm 1926 tại tỉnh Oriente, Cuba – mất ngày 25 tháng 11 năm 2016) là nhân vật trung tâm của cuộc cách mạng. Ông là con trai một chủ đồn điền mía, học luật tại Đại học Havana, ban đầu tham gia chính trị hợp pháp qua Đảng Chính thống (Orthodox Party).

Sau đảo chính của Batista năm 1952 (hủy bầu cử mà Castro dự định tranh cử), ông chuyển sang đấu tranh vũ trang.

• 26/7/1953: Castro cùng em trai Raúl Castro và khoảng 160 người tấn công doanh trại Moncada ở Santiago de Cuba – thất bại, nhiều người chết, Fidel bị bắt và kết án 15 năm tù. Trong phiên tòa, ông đọc bài phát biểu nổi tiếng “Lịch sử sẽ minh oan cho tôi” (History Will Absolve Me), trình bày chương trình cải cách xã hội.

• Sau ân xá năm 1955, Castro sang Mexico lưu vong, tổ chức Phong trào 26 tháng 7 (Movimiento 26 de Julio – M-26-7).

• Tháng 12/1956: Castro cùng 81 người (trong đó có Che Guevara và Raúl) trở về Cuba trên du thuyền Granma. Hầu hết bị tiêu diệt ngay khi đổ bộ, nhưng Fidel, Raúl, Che và một số người sống sót rút vào dãy núi Sierra Maestra xây dựng căn cứ du kích.

Từ đây, lực lượng cách mạng tiến hành chiến tranh du kích, giành được sự ủng hộ rộng rãi từ nông dân nhờ cải cách ruộng đất và chống lại quân đội .

Diễn biến của cuộc cách mạng Cuba:

• 1957–1958: Phong trào phát triển mạnh, mở rộng kiểm soát nhiều vùng nông thôn.

• Cuối 1958: Quân cách mạng tiến công lớn, chiếm các thành phố quan trọng.

• 1/1/1959: Batista chạy trốn sang Dominican Republic. Quân cách mạng tiến vào Havana. Fidel Castro chính thức nắm quyền, trở thành Thủ tướng (sau là Chủ tịch Hội đồng Nhà nước và Bí thư Đảng Cộng sản Cuba).

Sau thắng lợi, Cuba thực hiện cải cách lớn: quốc hữu hóa đất đai, công nghiệp, giáo dục và y tế miễn phí, xóa mù chữ… Nhưng quan hệ với Mỹ nhanh chóng xấu đi, dẫn đến việc Mỹ cấm vận kinh tế (từ 1960–nay)

Di sản của Fidel Castro và hệ luỵ của Cách mạng Cuba:

Fidel Castro lãnh đạo Cuba hơn 49 năm (1959–2008), chuyển giao quyền lực cho em trai Raúl năm 2008 do sức khỏe suy giảm. Ông là biểu tượng của phong trào chống Mỹ, ủng hộ các cuộc đấu tranh giải phóng (hỗ trợ Angola, Bắc Việt Nam…).

• Thành tựu: Cuba đạt trình độ y tế và giáo dục cao hàng đầu thế giới (dù kinh tế khó khăn do cấm vận), xóa bỏ nạn mù chữ, bình đẳng giới và chủng tộc tiến bộ.

• Hệ luỵ: Chế độ độc đảng, hạn chế tự do ngôn luận, chính trị, bị chỉ trích là độc tài, vi phạm nhân quyền. Và với sự cấm vận của Mỹ, Cuba chìm đắm trong đói nghèo, lạc hậu suốt nhiều thập niên

Biến cố Vịnh Con Heo (17–19 tháng 4 năm 1961):

Cuộc đổ bộ ở Vịnh Con Heo

Đây là cuộc đổ bộ thất bại do CIA (Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ) tổ chức, nhằm lật đổ chính quyền Fidel Castro chỉ hơn 2 năm sau Cách mạng Cuba.

• Bối cảnh: Sau khi Castro lên nắm quyền (1959), quốc hữu hóa tài sản Mỹ, Mỹ coi Cuba là mối đe dọa cộng sản ở “sân sau”. Tổng thống Eisenhower phê duyệt kế hoạch huấn luyện khoảng 1.400 người Cuba lưu vong (Brigade 2506) tại Guatemala và Nicaragua.

• Diễn biến:

• Ngày 17/4/1961: Lực lượng lưu vong đổ bộ lên Vịnh Con Heo (Bahía de Cochinos, còn gọi là Playa Girón), miền nam Cuba.

• Họ mong dân chúng nổi dậy ủng hộ, nhưng không xảy ra.

• Castro nhanh chóng huy động quân đội và dân quân (khoảng 20.000–32.000 người) phản công.

• Mỹ không can thiệp trực tiếp (Kennedy hủy hỗ trợ không quân mạnh mẽ để tránh lộ dấu vết), dẫn đến thất bại thảm hại chỉ trong 3 ngày.

• Kết quả:

• Khoảng 1.200 lính lưu vong bị bắt (sau được thả đổi lấy viện trợ y tế và thực phẩm).

• Castro củng cố quyền lực, tuyên bố Cuba theo chủ nghĩa Marx-Lenin (tháng 12/1961).

• Mỹ mất uy tín lớn, Kennedy bị chỉ trích nặng nề.

• Cuba càng phụ thuộc Liên Xô về viện trợ quân sự để phòng thủ.

Vụ hoả tiễn Nga – Khủng hoảng hỏa tiễn Cuba (tháng 10 năm 1962):

Không ảnh vị trí hỏa tiễn Nga đặt ở Cuba

Đây là đỉnh điểm căng thẳng Chiến tranh Lạnh, khi Liên Xô bí mật đưa hỉa tiễn đạn đạo hạt nhân vào Cuba, đẩy thế giới đến bờ vực chiến tranh hạt nhân.

• Nguyên nhân:

• Sau thất bại Vịnh Con Heo, Castro lo sợ Mỹ đổ bộ một lần nữa nên yêu cầu Liên Xô bảo vệ.

• Nikita Khrushchev (Lãnh tụ Liên Xô) thấy cơ hội cân bằng với Mỹ (Mỹ đã đặt tên lửa Jupiter ở Thổ Nhĩ Kỳ và Ý, đe dọa Moskva).

• Từ tháng 7/1962, Liên Xô bí mật vận chuyển hỏa tiễn R-12 (SS-4) tầm trung (có thể mang đầu đạn hạt nhân, tầm bắn 1.600–2.000 km), hoả tiễn hành trình, oanh tạc cơ IL-28 và hàng ngàn quân đến Cuba.

• Phát hiện và leo thang:

• Ngày 14/10/1962: Máy bay do thám U-2 của Mỹ chụp ảnh các bệ phóng hoả tiễn ở Cuba.

• Tổng thống Kennedy thành lập EXCOMM (Ủy ban Điều hành), cân nhắc các lựa chọn: không kích, tấn công, hoặc phong tỏa hải quân.

• Ngày 22/10: Kennedy công khai trên TV, tuyên bố “phong tỏa hải quân” (quarantine) Cuba, yêu cầu Liên Xô rút hoả tiễn.

• Thế giới căng thẳng 13 ngày (16–28/10): Mỹ phong tỏa, Liên Xô cử tàu chở hoả tiễn có lúc suýt đụng độ (tàu Liên Xô suýt bắn tàu Mỹ, máy bay U-2 bị bắn rơi ngày 27/10).

• Giải quyết:

• Khrushchev đồng ý rút hoả tiễn (28/10) sau đàm phán bí mật.

• Mỹ cam kết không tấn công Cuba và bí mật rút hoả tiễn Jupiter khỏi Thổ Nhĩ Kỳ (vài tháng sau).

• Castro giận dữ vì không được tham vấn, nhưng Cuba được bảo đảm an ninh.

• Di sản:

• Thành lập đường dây nóng Moscow–Washington để tránh hiểu lầm.

• Mỹ và Liên Xô bắt đầu đàm phán kiểm soát vũ khí (Hiệp ước Cấm Thử Hạt nhân Không khí 1963).

• Đây là lần Chiến tranh Lạnh suýt thành chiến tranh nóng hạt nhân.

Các lãnh đạo của đảng cộng sản Cuba qua các thời kỳ:

Những người lãnh đạo Đảng Cộng sản Cuba (Partido Comunista de Cuba - PCC) chủ yếu được biết đến qua chức vụ Bí thư thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương (First Secretary of the Central Committee), đây là vị trí lãnh đạo cao nhất của Đảng, tương đương Tổng Bí thư ở nhiều đảng cộng sản khác. Đảng được thành lập chính thức ngày 3/10/1965, nhưng trước đó có các tổ chức tiền thân như Phong trào 26/7, Đảng Xã hội Nhân dân, v.v., hợp nhất dưới sự lãnh đạo của Fidel Castro.

Dưới đây là danh sách các Bí thư thứ nhất theo thứ tự lịch sử (tính đến ngày 16/3/2026):

1. Fidel Castro (1965–2011)

• Lãnh tụ cách mạng Cuba, người sáng lập và lãnh đạo Đảng từ khi thành lập đến khi từ chức vì lý do sức khỏe tại Đại hội Đảng lần thứ VI (tháng 4/2011).

• Ông giữ chức Bí thư thứ nhất trong hơn 45 năm, đồng thời là Thủ tướng/Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Cuba. Fidel là biểu tượng của cách mạng Cuba và phong trào chống đế quốc.

2. Raúl Castro (2011–2021)

• Em trai Fidel Castro, thay thế anh trai tại Đại hội VI (2011).

• Ông lãnh đạo Đảng đến Đại hội VIII (tháng 4/2021), đồng thời là Chủ tịch nước Cuba từ 2008–2018. Raúl đã thúc đẩy một số cải cách kinh tế (cập nhật mô hình kinh tế Cuba) và chuyển giao quyền lực thế hệ mới.

Miguel Díaz-Canel

3. Miguel Díaz-Canel Bermúdez (từ 19/4/2021 – nay)

• Bí thư thứ nhất hiện tại (tính đến 2026).

• Ông được bầu tại Đại hội VIII năm 2021, thay thế Raúl Castro.

• Đồng thời giữ chức Chủ tịch nước Cộng hòa Cuba (từ 2019, tái đắc cử).

• Đây là lãnh đạo đầu tiên không thuộc “thế hệ lịch sử” (những người tham gia cách mạng 1959). Díaz-Canel là kỹ sư điện, từng là Bí thư tỉnh, Phó Chủ tịch, và được Raúl chọn làm người kế

nhiệm.

Những tháng ngày hấp hối của chế độ cộng sản Cuba:

Sau khi Maduro bị Mỹ bắt và nguồn dầu mõ cung cấp cho từ Venezuella bị cắt, không còn năng lượng để thắp sáng, chạy xe, khởi động các máy móc, nền kinh tế èo uột của Cuba hoàn toàn phá sản. Miguel Díaz-Canel Bermúdez bắt buộc phải thương thuyết với Mỹ để giải quyết bế tắc.

Ngày 14–15/3/2026, người biểu tình tấn công và đốt phá văn phòng Đảng Cộng sản ở Morón (tỉnh Ciego de Ávila), cướp phá, đốt rác và đụng độ với cảnh sát. Có 5 người biểu tình bị bắt.

Như vậy việc thay đổi chế độ ở Cuba là vấn đề thời gian. Nhanh hay chậm là quyểt tâm của người dân Cuba.

Số phận Việt Nam sẽ giống như Cuba?:

Nguyễn Minh Triết

Nguyễn Minh Triết khi còn làm chủ tịch nước Việt Nam cộng sản dịp đi thăm Cuba đã có nói một câu"để đời":

"Có người ví von Việt Nam Cuba như là trời đất sinh ra, một anh ở phía ... đông một anh ở phía tây.

Chúng ta thay nhau canh giữ hòa bình cho thế giới. Cuba thức thì Việt Nam ngủ. Việt Nam gác thì Cuba nghỉ"

Bây giờ Cuba đã "nghỉ"... luôn, vậy Việt Nam còn " thức" được bao lâu?

Biết đâu câu nói tưởng như để làm trò cười cho thiên hạ của ông chủ tịch nước " hoang tưởng" thích ăn nói "dao to, búa lớn" (cố tật chung của người cộng sản) lại trở thành một lời tiên tri. Anh Cuba đi ngủ cho khoẻ thì em Việt Nam dại gì thức hoài cho mệt. Chính sách ngoại giao "cây tre" hay "đu đây" giữa Mỹ và Trung Quốc do cố tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng chủ trương khó tồn tại lâu dài được. Một là theo Mỹ thì mất đảng nhưng còn nước, hai là theo Trung Quốc thì còn đảng nhưng mất nước.

Đảng cộng sản Việt Nam hãy sáng suốt trong việc lựa chọn một trong hai "option" đó.

Huỳnh Công Ân

18/3/2026