Tiểu thuyết "C'était ça ou mourir" của Thélyson Orélien gợi lại những chuyến ra đi tìm "tự do hay là chết" của thuyền nhân Việt Nam

Gần đây, trên các phương tiện truyền thông, trong giới văn chương và nơi các nhà xuất bản ở các quốc gia Pháp thoại tiểu thuyết "C'était ça ou mourir" của nhà văn da đen Canada gốc Haiti: Thélyson Orélien đã gây ra những tranh cãi khi được đề cử tranh giải văn chương danh giá Goncourt của Pháp.

Hình bìa tiểu thuyết "C'était ça ou mourir"

"C'était ça ou mourir" có thể tạm dịch là"Hoặc được như vầy hoặc phải chết" là tựa của cuốn tiểu thuyết kể lại cuộc hành trình của một người dân xứ Haiti phải rời bỏ nơi cư trú ở một khu vực mà những băng đảng đang bắn giết nhau để bảo toàn mạng sống bỏ lại tất cả đằng sau.

Đó là câu chuyện của hàng ngàn người tỵ nạn đã vượt bao hiểm nguy qua các nước Châu Mỹ La Tinh: Cộng Hoà Dominique, Ba Tây, Mễ Tây Cơ . Cuối cùng họ đến Hoa Kỳ và vượt biên giới vào Canada.

Ký giả Patrick Lagacé của báo La Presse bên Canada kể lại vợ ông đã nói với ông rằng: "Ông xã yêu, em không muốn trải nghiệm một mình qua cốt chuyện này, anh hãy đọc nó". Đã hai ngày qua, ông ta thấy vợ mình đọc một cuốn sách mà khi để lại lên bàn bà ta nước mắt lưng tròng. Rồi ông ta cũng đọc và cũng không cầm được nước mắt. Đó là cuốn tiểu thuyết "C'était ça ou mourir" .

Nhà văn Thélyson Orélien

Nhà văn Thélyson Orélien sinh năm 1988 ở Gonaïveé, Haiti rời quê hương khi xảy ra vụ động đất năm 2010, trước tiên ông định cư ở Montréal. Ở đó, ông kết hôn năm 2017. Năm 2022 ông dời sang Ottawa. Ba đứa con ông ra đời tại Canada.

Nhân vật chính trong tiểu thuyết này không phải là tác giả mà là một nhân vật giả tưởng tên Jonas, một giáo sư sử địa phải trải qua 12 ngàn km trên đường lưu vong. Thuyền nhân Việt Nam phải đương đầu với bão táp, hải tặc nguy hiểm hơn cũng gần ngần ấy km trên đại dương. Bộ nhân Việt Nam ( vượt biên đường bộ) phải băng rừng đối diện thú dữ, lính Pôl Pốt, lâm tặc)

Jonas mang theo mình không có gì ngoài một túi nylon dựng bằng cấp, một tập thơ, hình mẹ anh ta, một tác phẩm của René Depestre (nhà thơ nổi tiếng Haiti) và một chiếc quần lót còn sạch.

Chuyến đi của Jonas xuyên qua hàng chục quốc gia:

-Cộng Hoà Dominique, Ba Tây, Pérou, Équateur (mà ở đó Jonas phải qua sông bằng bè nguy hiểm), khu rừng Darién (giữa Colombie và Panama) chặng đường thật nguy hiểm và gây chấn thương tâm lý bởi thiên nhiên hiểm trở, cướp bóc và bọn buôn lậu ma tuý.

-Panama, Costa Rica, Honduras, Guatemala, Mexico

-Hoa Kỳ, nơi anh ta phải chạm trán với nhân viẻn ICE.

Cuối cùng Jonas đặt chân đến Canada nơi anh được đối xử đúng nhân cách và được thở không khí tự do.

Trong suốt cuộc hành trình, Jonas đi bộ, thay hình đổi dạng để sống còn nhưng vẫn giữ được tâm hồn của một kẻ yêu thích thơ văn, hài hước và không quên tưởng niệm những người bạn đồng hành không may đã mất trên đường đi.

Nhân vật Jonas không phải là một người anh hùng như trên màn bạc Hollywood mà là một người bình thường nhưng không muốn biến mất mà không để lại dấu vết. Cuốn tiểu thuyết này trộn lẫn giữa hành động, nội tâm, khôi hài đen và lãng mạn để ghi lại trải nghiệm thể xác và tinh thần của những người đi dân ngày nay.

Cuốn sách đã được nhà xuất bản hàng đầu ở Québec, Canada là Boréal phát hành ngày 10 tháng 3 năm nay và 14 nhà xuất bản khắp nơi ở Âu Châu (trong đó có nhà Grasset phát hành khắp các quốc gia Âu Châu nói tiếng Pháp), Ba Tây và Thổ Nhĩ Kỳ cũng đã mua bản quyền để xuất bản vào những tháng tới đây. Mạng bán lẻ của Amazon liệt kê cuốn sách này best-seller.

Trong những năm gần đây, tác giả đã đến thăm các trung tâm tiếp nhận người di dân ở Canada và Hoa Kỳ để gặp những người đến từ nhiều quốc gia: Haiti, Cuba, Togo, Bangladesh...để tạo ra nhân vật chính Jonas.

Tác giả không bình luận gì về tác phẩm của mình, ông nói để độc giả tự đánh giá nó về mặt nhân đạo.

Ký giả Samuel Fitoussi

Nhưng trong những ngày cuối tháng 9, trên nền tảng X, một tài khoản vô danh lấy nick name « Balance ton Claude » (gồm 5 người trong đó có Samuel Fitoussi, biên tập viên của nhật báo Le Figaro) đã dùng phần mềm điều tra (detective software) Pangram khám phá tiểu thuyết "C'était ça ou mourir" được viết bằng trí tuệ nhân tạo (AI) đến 94%. Tức thời một cuộc tranh luận nổ ra như một trận động đất trong giới văn chương thế giới. Phần đông kết luận tác phẩm này là đạo văn. Một số ít cho rằng đây là một sự kỳ thị màu da khi tác giả là một người da đen lại viết được một tác phẩm nổi tiếng như vậy.

Kết quả nhà xuất bản Boréal ở Canada ngưng quảng bá cuốn tiểu thuyết đang tranh cãi này. Ban tổ chức Triển Lảm Sách ở Estrie, Quebec, Canada huỷ thiệp mời tác giả "C'était ça ou mourir" làm khách danh dự. Cuối cùng ban tuyển lựa giải văn chương Goncourt của Pháp rút tên tác phẩm này khỏi những ứng viên của giải thưởng danh giá này.

Về phần tác giả của "C'était ça ou mourir", ông giữ im lặng ngoài một phát ngôn duy nhứt là người ta muốn "bịt miệng" (faire taire) ông.

Chúng ta, những người trốn chạy cộng sản đã có tác phẩm Ru của cô Kim Thuý, cũng định cư tại Canada, mô tả hành trình vượt biển của cô và tác phẩm này đã được đề cử giải văn chương quốc tế thay cho giải Nobel văn chương, may mắn khi đó chưa có AI nên tác phảm này 100% là sản phẩm của con người.

Đứng ngoài cuộc tranh cãi văn chương về cuốn "C'était ça ou mourir" , người Việt tỵ nạn cộng sản chúng ta, những thuyền nhân (boat people) hay bộ nhân (vượt biên đường bộ) đồng cảm với thông điệp (dù tác giả là người hay trí tuệ nhân tạo) gởi đến những quốc gia nhân đạo trên thế giới hoàn cảnh những người phải rời bỏ quê hương, chịu đựng mọi hiểm nguy trong cuộc hành trình để được "tự do hay là chết".

Montreal, september 25/2026

Huỳnh Công Ân